32. Osmanlı padişahı

Abdülaziz

1861–1876Dağılma Dönemi10 sadrazam7 şeyhülislam

Donanmayı büyüten, Avrupa'ya resmî gezi yapan tek padişah; mali iflasın ardından darbeyle indirildi, ölümü hâlâ tartışmalıdır.

Sadrazamlar ağacında gösterŞeyhülislamlar ağacında gösterVikipedi’de oku ↗DİA maddesi ↗

Saltanatı

SıraBaşlangıç – bitişSüreSona eriş
1.saltanat25 Haziran 1861 – 30 Mayıs 187614 yıl, 340 güntahttan indirildiAğabeyinin ölümüyle tahta geçti; Midhat ve Hüseyin Avni paşaların önderlik ettiği darbe ve hal fetvasıyla indirildi.

Süreler tarihlerden hesaplanmıştır; ≈ işaretli olanlar, ay ya da yıl düzeyinde bilinen tarihlere dayandığı için yaklaşıktır.

Saltanatında görev yapanlar

Sadrazamlar 10 kişi, 16 atama

  1. Kıbrıslı Mehmed Emin Paşadevam3. görev1860–1861
  2. Mehmed Emin Âli Paşa4. görev1861
  3. Keçecizade Fuat Paşa1861–1863
  4. Yusuf Kâmil Paşa1863
  5. Keçecizade Fuat Paşa2. görev1863–1866
  6. Mütercim Mehmed Rüşdi Paşa2. görev1866–1867
  7. Mehmed Emin Âli Paşa5. görev1867–1871
  8. Mahmud Nedim Paşa1871–1872
  9. Mithat Paşa1872
  10. Mütercim Mehmed Rüşdi Paşa3. görev1872–1873
  11. Ahmed Esad Paşa1873
  12. Şirvanizade Mehmed Rüşdi Paşa1873–1874
  13. Hüseyin Avni Paşa1874–1875
  14. Ahmed Esad Paşa2. görev1875
  15. Mahmud Nedim Paşa2. görev1875–1876
  16. Mütercim Mehmed Rüşdi Paşa4. görev1876

Şeyhülislamlar 7 kişi, 9 atama

  1. Mehmed Sadeddin Efendidevam1858–1863
  2. Atıfzade Hüsameddin Efendi1863–1866
  3. Mehmed Refik Efendi1866–1868
  4. Hasan Fehmi Efendi1868–1871
  5. Ahmed Muhtar Molla Bey Efendi1871–1872
  6. Turşucuzade Ahmed Muhtar Efendi1872–1874
  7. Hasan Hayrullah Efendi1874
  8. Hasan Fehmi Efendi2. görev1874–1876
  9. Hasan Hayrullah Efendi2. görev1876–1877
Çubuklar, görevin bu saltanata düşen kısmıdır; açık renkli çubuk önceki saltanattan devam eden görevdir. Her satır kişinin sayfasına gider.

Sadrazamlar

AdGörev tarihleriGörev süresiNot
Kıbrıslı Mehmed Emin Paşa3. görev27 Mayıs 1860 – 6 Ağustos 1861≈ 1 yıl, 70 günönceki saltanattan devam
Mehmed Emin Âli Paşa4. görev6 Ağustos 1861 – 22 Kasım 1861≈ 107 gün
Keçecizade Fuat Paşa22 Kasım 1861 – 6 Ocak 1863≈ 1 yıl, 45 gün
Yusuf Kâmil Paşa6 Ocak 1863 – 3 Haziran 1863≈ 149 gün
Keçecizade Fuat Paşa2. görev3 Haziran 1863 – 5 Haziran 1866≈ 3 yıl, 2 gün
Mütercim Mehmed Rüşdi Paşa2. görev5 Haziran 1866 – 11 Şubat 1867≈ 249 gün
Mehmed Emin Âli Paşa5. görev11 Şubat 1867 – 7 Eylül 1871≈ 4 yıl, 209 gün
Mahmud Nedim Paşa7 Eylül 1871 – 31 Temmuz 1872≈ 328 gün
Mithat Paşa31 Temmuz 1872 – 19 Ekim 1872≈ 79 gün
Mütercim Mehmed Rüşdi Paşa3. görev19 Ekim 1872 – 15 Mart 1873≈ 148 gün
Ahmed Esad Paşa15 Mart 1873 – 15 Nisan 1873≈ 30 gün
Şirvanizade Mehmed Rüşdi Paşa15 Nisan 1873 – 14 Şubat 1874≈ 304 gün
Hüseyin Avni Paşa14 Şubat 1874 – 25 Nisan 1875≈ 1 yıl, 72 gün
Ahmed Esad Paşa2. görev26 Nisan 1875 – 26 Ağustos 1875≈ 122 gün
Mahmud Nedim Paşa2. görev26 Ağustos 1875 – 12 Mayıs 1876≈ 260 gün
Mütercim Mehmed Rüşdi Paşa4. görev12 Mayıs 1876 – 19 Aralık 1876≈ 220 günsonraki saltanatta da sürdü

Şeyhülislamlar

AdGörev tarihleriGörev süresiNot
Mehmed Sadeddin Efendi27 Aralık 1858 – 23 Kasım 18634 yıl, 331 günönceki saltanattan devam
Atıfzade Hüsameddin Efendi23 Kasım 1863 – 9 Ağustos 18662 yıl, 259 gün
Mehmed Refik Efendi9 Ağustos 1866 – 30 Nisan 18681 yıl, 264 gün
Hasan Fehmi Efendi30 Nisan 1868 – 17 Eylül 18713 yıl, 140 gün
Ahmed Muhtar Molla Bey Efendi17 Eylül 1871 – 1872≈ 1 yıl
Turşucuzade Ahmed Muhtar Efendi6 Kasım 1872 – 11 Haziran 18741 yıl, 217 gün
Hasan Hayrullah Efendi11 Haziran 1874 – 19 Temmuz 187438 gün
Hasan Fehmi Efendi2. görev19 Temmuz 1874 – 11 Mayıs 18761 yıl, 296 gün
Hasan Hayrullah Efendi2. görev12 Mayıs 1876 – 26 Temmuz 18771 yıl, 75 günsonraki saltanatta da sürdü

Kişiler ve tarihler iki defterin Vikipedi listelerinden; bir görev, tarihleri saltanata değdiği ölçüde burada yer alır. Yalnız ayı ya da yılı bilinen bir tarih saltanat sınırına düşüyorsa listenin görevi bu padişahın altında gösterip göstermediğine bakılır. Yalnız yılı bilinen tarihler yaklaşıktır.

Hayatı

Doğum
8 Şubat 1830, İstanbul
Ölüm
4 Haziran 1876, Feriye Sarayı, Beşiktaş, İstanbul diğerTahttan indirildikten dört gün sonra bilekleri kesilmiş hâlde bulundu; resmî açıklama intihardı, 1881 Yıldız Mahkemesi cinayet kararı verdi.
Annesi
Pertevniyal Vâlide Sultan
Babası
II. Mahmud 30. Osmanlı padişahı
Türbesi
II. Mahmud Türbesi, Divanyolu (Çemberlitaş), Fatih, İstanbul

Önemli olaylar

  1. 3 Nisan 1863Mısır'a gitti; bu ziyaret sonraki hidivlik imtiyazlarına zemin hazırladı.
  2. 21 Haziran - 7 Ağustos 1867Fransa ve İngiltere başta olmak üzere Avrupa'yı gezen ilk ve tek padişah oldu.
  3. 10 Mayıs 1868Meclis-i Vâlâ'nın ikiye ayrılmasıyla kurulan Şûrâ-yı Devlet açıldı.
  4. 1868Fransız eğitim modeliyle Mekteb-i Sultânî (Galatasaray Lisesi) açıldı.
  5. 6 Ekim 1875Borç taksit ve faizlerinin yarısının ödenmeyeceği açıklandı; devlet fiilen iflas etti.
  6. 10 Mayıs 1876Medrese öğrencilerinin gösterileri hükümet değişikliğine ve ardından hal'e uzanan süreci başlattı.

Kaynak notları

  • Ölüm biçimi tartışmalı: Dönemin resmî tebliği intihar dedi; 1881'de II. Abdülhamid'in açtırdığı Yıldız Mahkemesi cinayet sonucuna vardı. Bu yüzden 'diğer' sayıldı.
  • Doğum: DİA 7-8 Şubat 1830 gecesi der; Vikipedi 8 Şubat 1830.

Kaynakların ayrıştığı ya da verinin nasıl okunduğunu açıklayan notlar.

Kaynaklar

  1. Vikipedi
    “Abdülaziz – Vikipedi”, Türkçe Vikipedi. tr.wikipedia.org/wiki/AbdülazizCC BY-SA 4.0; içerik özetlenerek ve yeniden düzenlenerek kullanılmıştır.
  2. TDV İslâm Ansiklopedisi
    Cevdet Küçük, “ABDÜLAZİZ”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 1, 1988, s. 179-185. islamansiklopedisi.org.tr/abdulazizBu maddeden yalnızca olgular alınmış, metin aktarılmamıştır.
  3. Vikipedi
    Vikipedi, “Osmanlı sadrazamları listesi” ve sadrazamların kendi maddeleri (alındı 1–2 Kasım 2026), CC BY-SA 4.0. tr.wikipedia.org/wiki/Osmanlı_sadrazamları_listesisadrazamların görev tarihleri; CC BY-SA 4.0
  4. Vikipedi
    “Osmanlı şeyhülislamları listesi”, Türkçe Vikipedi, 36830507 numaralı sürüm (22 Şubat 2026). tr.wikipedia.org/wiki/Osmanlı_şeyhülislamları_listesişeyhülislamların görev tarihleri; CC BY-SA 4.0

Bütün padişahlarSadrazamlar ağacıŞeyhülislamlar ağacı